Czy Twoje dziecko ma SI? Charakterystyczne zachowania i objawy

Zastanawiasz się, dlaczego Twoje dziecko reaguje inaczej niż rówieśnicy na codzienne sytuacje? Czy unika dotyku, zatyka uszy na głośne dźwięki, a może wręcz przeciwnie nieustannie szuka intensywnych wrażeń? Ten artykuł to kompleksowy przewodnik po charakterystycznych zachowaniach i cechach dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej (SI), który pomoże Ci zidentyfikować problem, zrozumieć jego przyczyny i objawy, a także odróżnić trudności SI od innych wyzwań rozwojowych. Integracja sensoryczna (SI) to proces neurologiczny, który organizuje wrażenia zmysłowe z ciała i środowiska, umożliwiając efektywne korzystanie z nich. Kiedy mówimy o zaburzeniach integracji sensorycznej (SID lub SPD), mamy na myśli dysfunkcję neurologiczną, która polega na trudnościach w przetwarzaniu i organizowaniu tych informacji. Mózg dziecka odbiera bodźce ze wszystkich zmysłów dotyku, wzroku, słuchu, smaku, węchu, a także zmysłu równowagi (przedsionkowego) i czucia głębokiego (propriocepcji) ale nie potrafi ich prawidłowo zinterpretować i zintegrować w spójny obraz.

Te trudności w przetwarzaniu sensorycznym oznaczają, że mózg dziecka błędnie interpretuje napływające bodźce. To z kolei prowadzi do nieadekwatnych reakcji na otoczenie. Dla przykładu, delikatne muśnięcie może być odczuwane jako ból, a cichy szmer jako ogłuszający hałas. Może się też zdarzyć, że dziecko nie rejestruje ważnych informacji, np. nie czuje, że jest brudne, lub nie zauważa, że się zraniło.

Warto zrozumieć, że trudne zachowania dziecka z zaburzeniami SI nie są wynikiem złej woli, lecz prawdziwą walką jego układu nerwowego z napływającymi bodźcami. Wyobraź sobie, że Twój mózg jest stale bombardowany informacjami, których nie potrafisz uporządkować to może prowadzić do przeciążenia sensorycznego, objawiającego się wybuchami złości, płaczem czy wycofaniem. Z drugiej strony, niedociążenie sensoryczne, czyli potrzeba silniejszych bodźców, może manifestować się jako ciągłe poszukiwanie ruchu, uderzanie przedmiotami czy intensywne dotykanie wszystkiego wokół. To wszystko są sposoby, w jakie dziecko próbuje poradzić sobie z dysfunkcją swojego układu nerwowego.

Dwa oblicza problemu: nadwrażliwość i podwrażliwość sensoryczna

Zaburzenia integracji sensorycznej mogą przyjmować różne formy, ale najczęściej mówimy o dwóch głównych typach reakcji na bodźce: nadwrażliwości i podwrażliwości.

• Dziecko nadwrażliwe (hiperaktywne) reaguje zbyt mocno na bodźce, które dla większości ludzi są neutralne.
  • Dotyk: Unika przytulania, nie lubi brudzić rąk, przeszkadzają mu metki w ubraniach lub szwy; ma awersję do pewnych faktur jedzenia i gwałtownie reaguje na niespodziewany dotyk.
  • Słuch: Zatyka uszy na dźwięk odkurzacza, suszarki, głośnej muzyki; boi się hałasu i gwałtownych dźwięków, np. burzy czy fajerwerków.
  • Wzrok: Męczy je ostre światło, migające ekrany, a duża ilość bodźców wizualnych w otoczeniu (np. w dużym sklepie) może być dla niego przytłaczająca.
  • Równowaga (przedsionek): Ma lęk wysokości, chorobę lokomocyjną, boi się huśtawek, zjeżdżalni, karuzeli i wszelkich sytuacji, które destabilizują jego ciało.
• Dziecko podwrażliwe (hipoaktywne) potrzebuje bardzo silnych bodźców, aby je w ogóle zarejestrować.
  • Dotyk: Ma wysoki próg bólu, często nie zauważa, że jest brudne lub zranione; mocno się przytula, uderza przedmiotami lub ludźmi, szukając silnych wrażeń dotykowych.
  • Propriocepcja (czucie głębokie): Jest "niezdarne", często potyka się, wpada na meble, ma słabą świadomość własnego ciała i jego położenia w przestrzeni.
  • Równowaga (przedsionek): Uwielbia intensywne kręcenie się, huśtanie, skakanie; jest w ciągłym ruchu, ma trudności z usiedzeniem w miejscu i potrzebuje ciągłej stymulacji ruchowej.

Warto pamiętać, że dziecko może wykazywać zarówno cechy nadwrażliwości, jak i podwrażliwości sensorycznej mówimy wtedy o mieszanych typach zaburzeń. Problemy z modulacją sensoryczną, czyli trudności z regulacją poziomu pobudzenia, są bardzo częste i mogą prowadzić do nagłych wybuchów złości, płaczu, frustracji lub całkowitego wycofania się, gdy dziecko nie potrafi poradzić sobie z nadmiarem lub niedoborem bodźców.

Zaburzenia SI w praktyce: przykłady zachowań w podziale na zmysły

Problemy ze zmysłem dotyku mogą manifestować się w wielu codziennych sytuacjach. Dziecko może z uporem unikać metek w ubraniach, preferując tylko konkretne, miękkie materiały. Często niechętnie brudzi ręce podczas zabawy, odmawia malowania palcami czy zabawy w piaskownicy. Wybiórczość pokarmowa, która często bywa mylona z "niejadkowaniem", może być związana z awersją do pewnych faktur jedzenia dziecko może nie tolerować papkowatych zup, chrupiących warzyw czy grudek w jogurcie. Gwałtowne reakcje na niespodziewany dotyk, nawet delikatne muśnięcie, również są typowe.

Zmysł równowagi (przedsionek) i czucia głębokiego (propriocepcja) są kluczowe dla koordynacji ruchowej. Dziecko z ich zaburzeniami może być niezdarne, często potykać się, wpadać na przedmioty lub inne osoby. Może odczuwać lęk wysokości, unikać schodów, drabinek czy huśtawek, a także cierpieć na chorobę lokomocyjną. Z drugiej strony, niektóre dzieci z podwrażliwością potrzebują ciągłego ruchu uwielbiają intensywne kręcenie się, huśtanie, skakanie, wiercenie się na krześle. Często obserwujemy u nich trudności z planowaniem motorycznym, czyli dyspraksję, co objawia się niezgrabnymi ruchami i problemami z nauką nowych, złożonych czynności ruchowych.

Miejsca takie jak supermarket, centrum handlowe czy przyjęcie urodzinowe mogą być prawdziwym koszmarem dla dziecka z zaburzeniami SI, zwłaszcza dla tego nadwrażliwego. Wyobraźmy sobie supermarket: głośna muzyka, szum rozmów, dzwoniące kasy, migające światła, mnóstwo produktów na półkach, intensywne zapachy. Dla dziecka z nadwrażliwością słuchową i wzrokową to prawdziwy atak na zmysły. Może stać się rozdrażnione, płaczliwe, wycofane lub wręcz przeciwnie bardzo pobudzone, próbując uciec od nadmiaru bodźców. To nie jest zła wola, to walka z przeciążeniem sensorycznym.

Problemy z węchem i smakiem również mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie. Dziecko może wykazywać silną wybiórczość pokarmową, odmawiając jedzenia ze względu na zapach lub smak, który dla innych jest neutralny. Może też być nadwrażliwe na zapachy w otoczeniu, np. perfumy, środki czystości, dym, co może prowadzić do dyskomfortu, a nawet bólu głowy.

Obserwuj swoje dziecko: sygnały alarmowe w domu, przedszkolu i na placu zabaw

Codzienne wyzwania w domu mogą być pierwszymi sygnałami, że coś jest nie tak. Zwróć uwagę na:

• Ubieranie: Niechęć do metek, szwów, konkretnych materiałów (np. wełny, jeansu), preferowanie tylko luźnych ubrań.
• Mycie: Awersja do mycia włosów, zębów, obcinania paznokci, niechęć do wody na twarzy.
• Jedzenie: Silna wybiórczość pokarmowa związana z fakturą, smakiem lub zapachem; niechęć do brudzenia się podczas jedzenia.
• Zasypianie: Trudności z wyciszeniem się przed snem, nadmierne pobudzenie wieczorem lub wręcz przeciwnie nietypowa senność w ciągu dnia.

Zaburzenia SI mogą znacząco wpływać na funkcjonowanie dziecka w grupie rówieśniczej. Dziecko może mieć problemy z koncentracją w hałaśliwym otoczeniu, co utrudnia mu naukę i uczestnictwo w zajęciach. Trudności w nawiązywaniu relacji mogą wynikać z unikania dotyku, niezrozumienia sygnałów społecznych lub nieadekwatnych reakcji na bodźce. Często obserwujemy też problemy z zabawą dziecko może unikać zabaw grupowych, gier ruchowych, być niezgrabne, co prowadzi do frustracji i wykluczenia z grupy.

Warto również zwrócić uwagę na sygnały alarmowe w rozwoju motorycznym:

• Trudności z nauką pisania: nieporadność w trzymaniu kredki/długopisu, nieczytelne pismo, szybkie męczenie się ręki.
• Problemy z jazdą na rowerze, hulajnodze, rolkach dłuższy czas nauki, niepewność.
• Trudności z wiązaniem sznurowadeł, zapinaniem guzików, suwaków.
• Ogólna niezgrabność, częste potykanie się, wpadanie na przedmioty.
• Słaba koordynacja ruchowa, np. trudności z łapaniem piłki, skakaniem na jednej nodze.

Przeczytaj również: Zabawy integracyjne dla dzieci: Przełam lody, buduj więzi!

Mam podejrzenia, co dalej? Diagnoza i skuteczne wsparcie

Jeśli zauważasz u swojego dziecka uporczywe objawy, które znacząco wpływają na jego codzienne funkcjonowanie w różnych środowiskach w domu, przedszkolu/szkole, na placu zabaw nie bagatelizuj ich. Warto udać się do specjalisty. Wczesna interwencja jest kluczowa i może znacząco poprawić jakość życia dziecka i całej rodziny.

Proces diagnozy integracji sensorycznej w Polsce zazwyczaj wygląda następująco:

1. Wywiad z rodzicem: Terapeuta zbiera szczegółowe informacje na temat rozwoju dziecka, jego zachowań, preferencji sensorycznych i trudności.
2. Przeprowadzenie Południowokalifornijskich Testów Integracji Sensorycznej (SCSIT): To standaryzowane narzędzia diagnostyczne, które oceniają różne aspekty przetwarzania sensorycznego.
3. Obserwacja Kliniczna: Wykwalifikowany terapeuta SI obserwuje dziecko podczas swobodnej zabawy i w specjalnie zaaranżowanych sytuacjach, aby ocenić jego reakcje na bodźce i umiejętności motoryczne.
4. Diagnoza i plan terapii: Na podstawie zebranych danych terapeuta stawia diagnozę i opracowuje indywidualny plan terapii. Warto wiedzieć, że terapia SI jest często refundowana w ramach opinii o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju (WWR) wydawanej przez publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne.

Terapia SI polega na zabawie w specjalnie przygotowanym, sensorycznie bogatym środowisku. Terapeuta, wykorzystując huśtawki, platformy, baseny z piłkami i inne pomoce, dostarcza dziecku odpowiednio dobrane bodźce, które pomagają jego układowi nerwowemu w lepszym przetwarzaniu i organizowaniu informacji. Celem jest nie tylko redukcja trudności, ale przede wszystkim poprawa funkcjonowania dziecka w codziennym życiu. Oprócz terapii w gabinecie, bardzo ważna jest tzw. "dieta sensoryczna".

• Dieta sensoryczna to indywidualnie dobrany zestaw ćwiczeń i aktywności, które rodzic może wykonywać z dzieckiem w domu. Jej celem jest wspieranie systemu nerwowego dziecka poprzez dostarczanie mu odpowiednich bodźców sensorycznych w ciągu dnia. Przykłady takich aktywności to:
  • Głęboki nacisk: Mocne przytulanie, "kanapka" z poduszek, masaż, zawijanie w koc.
  • Huśtanie: Na huśtawce, w hamaku, na kocu.
  • Zabawy z fakturami: Zabawa w piasku, ryżu, makaronie, ugniatanie ciasta, malowanie palcami.
  • Aktywności ruchowe: Skakanie na trampolinie, czołganie się przez tunele, przeciskanie się przez wąskie przestrzenie.