Integracja sensoryczna: objawy u dziecka. Sprawdź, co Cię niepokoi

Czy zastanawiasz się, dlaczego Twoje dziecko reaguje na świat inaczej niż rówieśnicy? Może unika dotyku, jest nadmiernie ruchliwe, albo wręcz przeciwnie wydaje się nie zauważać ważnych bodźców? Ten artykuł powstał, aby pomóc Ci zrozumieć, czym są zaburzenia integracji sensorycznej i jak rozpoznać ich objawy. Przejdziemy przez konkretne sygnały, które mogą świadczyć o tym, że mózg Twojego dziecka przetwarza bodźce zmysłowe w nieco inny sposób.

Czym jest integracja sensoryczna, wyjaśniona w prostych słowach

Integracja sensoryczna to nic innego jak zdolność naszego mózgu do odbierania, porządkowania i interpretowania informacji, które docierają do nas ze wszystkich zmysłów zarówno tych klasycznych (wzrok, słuch, dotyk, smak, węch), jak i tych mniej znanych, ale równie ważnych, czyli układu przedsionkowego (odpowiedzialnego za równowagę i ruch) oraz proprioceptywnego (czucia głębokiego, czyli świadomości położenia naszego ciała w przestrzeni). Kiedy mówimy o zaburzeniach integracji sensorycznej (SPD), mamy na myśli dysfunkcje w tym procesie. To nie oznacza, że narządy zmysłów są uszkodzone, ale że mózg ma problem z efektywnym przetwarzaniem tych bodźców. W mojej praktyce często spotykam się z trzema głównymi kategoriami zaburzeń: zaburzeniami modulacji sensorycznej (czyli tym, jak intensywnie dziecko reaguje na bodźce), zaburzeniami ruchowymi o bazie sensorycznej (np. dyspraksja, czyli trudności z planowaniem ruchu) oraz zaburzeniami różnicowania sensorycznego (problemy z precyzyjnym rozróżnianiem bodźców).

Dlaczego mózg czasem "źle odczytuje" świat? Krótko o przyczynach problemów

Zaburzenia integracji sensorycznej nie mają jednej, prostej przyczyny. Zazwyczaj jest to złożona kwestia, wynikająca z kombinacji różnych czynników. Z mojego doświadczenia i dostępnej wiedzy, najczęściej wymienia się:

• Czynniki genetyczne: Skłonność do zaburzeń SI może być dziedziczona.
• Problemy w okresie prenatalnym: Stres, używki, choroby matki w czasie ciąży mogą mieć wpływ na rozwój układu nerwowego dziecka.
• Komplikacje okołoporodowe: Niedotlenienie, wcześniactwo czy trudny poród mogą zwiększać ryzyko wystąpienia trudności sensorycznych.
• Czynniki środowiskowe: Ograniczona stymulacja ruchowa i sensoryczna we wczesnym dzieciństwie, brak różnorodnych doświadczeń zmysłowych, może również przyczynić się do rozwoju zaburzeń.

Nadwrażliwość, podwrażliwość, a może poszukiwanie wrażeń? Poznaj 3 główne typy reakcji

Zrozumienie, jak dziecko reaguje na bodźce, jest kluczowe. Wyróżniamy trzy główne typy reakcji sensorycznych, które często obserwuję u dzieci.

Nadwrażliwość (nadreaktywność) to sytuacja, w której dziecko reaguje zbyt intensywnie na bodźce, które dla większości ludzi są neutralne lub mało odczuwalne. Przykładem może być niechęć do metek w ubraniach, która staje się źródłem ogromnego dyskomfortu, unikanie przytulania, bo dotyk jest odbierany jako bolesny, czy zatykanie uszu na dźwięk odkurzacza, który dla dziecka jest przerażająco głośny.

Podwrażliwość (podreaktywność/niedowrażliwość) to z kolei potrzeba znacznie silniejszych lub dłuższych bodźców, aby dziecko w ogóle je zauważyło. Dziecko z podwrażliwością może mieć wysoki próg bólu, nie zauważać, że ma brudne ręce czy twarz, lub nie reagować na wołanie, sprawiając wrażenie, jakby "nie słyszało". Często też nie odczuwa zawrotów głowy po intensywnym kręceniu się.

Poszukiwanie sensoryczne to aktywna potrzeba dostarczania sobie intensywnych doznań zmysłowych. Dziecko może uwielbiać bardzo głośną muzykę, szukać mocnego przytulania, preferować bardzo intensywne smaki i zapachy, a także nieustannie być w ruchu kręcić się, skakać, celowo wpadać na przedmioty, aby poczuć swoje ciało.

Konkretna lista objawów: Sprawdź, czy te zachowania dotyczą Twojego dziecka

Przyjrzyjmy się teraz konkretnym objawom, podzielonym według zmysłów. Pamiętaj, że pojedynczy objaw rzadko świadczy o zaburzeniach SI. Ważna jest obserwacja, czy zachowania te występują często, są intensywne i utrudniają codzienne funkcjonowanie dziecka.

Zmysł dotyku: Kiedy przytulanie drażni, a metka w bluzce staje się wrogiem

Nadwrażliwość dotykowa: unikanie brudzących zabaw, protest przy czesaniu i obcinaniu paznokci

• Niechęć do metek, szwów, konkretnych materiałów w ubraniach, które wydają się "gryźć" lub "drapać".
• Unikanie przytulania, delikatnego dotyku, a nawet bliskości innych osób.
• Silny protest i płacz przy czesaniu włosów, obcinaniu paznokci, myciu twarzy.
• Unikanie brudzących zabaw (piasek, farby, plastelina, jedzenie).
• Niechęć do chodzenia boso po trawie, piasku, kamykach.

Podwrażliwość dotykowa: brak reakcji na ból, potrzeba mocnego uścisku, celowe wpadanie na meble

• Wysoki próg bólu, niezauważanie skaleczeń, siniaków, otarć.
• Niezauważanie brudnych rąk, twarzy, resztek jedzenia wokół ust.
• Ciągła potrzeba mocnego uścisku, przytulania, ściskania.
• Celowe wpadanie na przedmioty, potykanie się, uderzanie o meble, jakby dziecko nie czuło granic swojego ciała.
• Wkładanie do ust przedmiotów niejadalnych, gryzienie ubrań, rękawów.

Układ przedsionkowy (ruch i równowaga): Gdy plac zabaw przeraża lub jest największą miłością

Nadwrażliwość na ruch: lęk przed huśtawkami, choroba lokomocyjna, niepewność grawitacyjna

• Lęk przed huśtawkami, karuzelami, zjeżdżalniami, wspinaniem się.
• Choroba lokomocyjna, mdłości w samochodzie, autobusie.
• Niepewność grawitacyjna lęk przed oderwaniem stóp od ziemi, przed upadkiem, nawet gdy nie ma realnego zagrożenia.
• Unikanie zabaw wymagających równowagi (np. chodzenie po krawężniku, jazda na rowerze).
• Problemy z utrzymaniem równowagi, częste upadki.

Podwrażliwość i poszukiwanie ruchu: nieustanne kręcenie się, skakanie, brak zawrotów głowy

• Nieustanne kręcenie się, huśtanie, skakanie, bieganie, nawet w nieodpowiednich sytuacjach.
• Brak zawrotów głowy po intensywnym kręceniu się.
• Uwielbienie dla intensywnych ruchów, szybkich zjeżdżalni, karuzel, ekstremalnych zabaw na placu zabaw.
• Potrzeba bycia w ciągłym ruchu, trudności z usiedzeniem w miejscu.

Zmysł słuchu: Dlaczego codzienne dźwięki mogą wywoływać lęk?

Nadwrażliwość słuchowa: zatykanie uszu na dźwięk odkurzacza, niechęć do gwarnych miejsc

• Zatykanie uszu na dźwięki, które dla innych są normalne (odkurzacz, suszarka, spłukiwanie toalety, dzwonek do drzwi).
• Niechęć do gwarnych i głośnych miejsc (centra handlowe, imprezy, place zabaw).
• Trudności z koncentracją w hałasie, łatwe rozpraszanie się dźwiękami z otoczenia.
• Płacz lub irytacja wywołana nagłymi, niespodziewanymi dźwiękami.

Podwrażliwość słuchowa: wrażenie, że dziecko "nie słyszy" poleceń, potrzeba głośnej muzyki

• Wrażenie, że dziecko "nie słyszy" poleceń, mimo że słuch jest prawidłowy.
• Potrzeba głośnej muzyki, telewizora, aby w ogóle zwrócić na nie uwagę.
• Mówienie bardzo głośno, wydawanie głośnych dźwięków, aby dostarczyć sobie bodźców słuchowych.
• Ignorowanie dźwięków otoczenia, wydawanie się "rozmarzonym" lub "nieobecnym".

Zmysł wzroku: Kiedy światło razi, a nadmiar kolorów przytłacza

Nadwrażliwość wzrokowa: mrużenie oczu, unikanie słońca i jaskrawych pomieszczeń

• Mrużenie oczu, zasłanianie ich ręką w jasnym świetle.
• Unikanie słońca, jaskrawych, mocno oświetlonych pomieszczeń.
• Preferowanie półmroku, przyciemnionych pokoi.
• Trudności z koncentracją w otoczeniu pełnym bodźców wizualnych (np. kolorowe zabawki, plakaty).

Podwrażliwość wzrokowa: fascynacja migającymi światłami, wpatrywanie się w ruchome przedmioty

• Fascynacja migającymi światłami, intensywnymi kolorami, wzorami.
• Wpatrywanie się w ruchome przedmioty, wirujące elementy, światła.
• Trudności z zauważaniem szczegółów wizualnych.
• Potrzeba bardzo intensywnych bodźców wzrokowych, aby w ogóle zwrócić na nie uwagę.

Czucie głębokie (propriocepcja): Skąd biorą się problemy z koordynacją i "niezgrabnością"?

Trudności z planowaniem ruchu (dyspraksja): częste potykanie się, problemy z jazdą na rowerze

• Częste potykanie się, wpadanie na meble, ogólna niezdarność ruchowa.
• Problemy z nauką jazdy na rowerze, pływania, rzucania i łapania piłki.
• Trudności na lekcjach WF, unikanie aktywności fizycznych.
• Niezdarność w codziennych czynnościach, np. przewracanie szklanek, wylewanie napojów.
• Problemy z planowaniem i wykonywaniem sekwencji ruchów (np. ubieranie się, wiązanie sznurowadeł).

Problemy z siłą nacisku: łamanie kredek, zbyt mocne lub zbyt lekkie pismo, nieumyślne popychanie innych

• Łamanie kredek, ołówków, zbyt mocne naciskanie na papier podczas rysowania lub pisania.
• Zbyt mocne lub zbyt lekkie pismo, trudności z regulacją siły nacisku.
• Nieumyślne popychanie innych dzieci, zbyt mocne dotykanie, brak świadomości siły.
• Problemy z manipulacją drobnymi przedmiotami, np. zapinaniem guzików, używaniem sztućców.

Zmysły smaku i węchu: Gdy jedzenie staje się codziennym wyzwaniem

Ekstremalna wybiórczość pokarmowa: unikanie konkretnych faktur, zapachów, smaków

• Ekstremalna wybiórczość pokarmowa, jedzenie tylko kilku konkretnych potraw.
• Unikanie konkretnych faktur (np. papkowate, grudkowate), zapachów lub smaków jedzenia.
• Silne reakcje na zapachy, które dla innych są neutralne lub przyjemne (np. zapach perfum, gotowania).
• Niechęć do mycia zębów, bo pasta jest "za ostra" lub "za mocno pachnie".

Poszukiwanie intensywnych wrażeń: preferowanie bardzo mocno doprawionych potraw, wąchanie przedmiotów

• Preferowanie bardzo mocno doprawionych potraw, ostrych smaków.
• Wąchanie przedmiotów niejadalnych, ludzi, aby dostarczyć sobie bodźców węchowych.
• Wkładanie do ust przedmiotów, które nie są jedzeniem.
• Uwielbienie dla intensywnych zapachów, np. perfum, środków czystości.

Jak objawy zmieniają się z wiekiem? Od niemowlaka do ucznia

Ważne jest, aby pamiętać, że objawy zaburzeń integracji sensorycznej mogą ewoluować i zmieniać swoją formę wraz z wiekiem dziecka. To, co niepokoi u niemowlaka, może wyglądać inaczej u przedszkolaka czy ucznia.

Niemowlę i małe dziecko (0-3 lata): Na jakie wczesne sygnały zwrócić uwagę?

• Problemy ze ssaniem, trudności z karmieniem piersią lub butelką.
• Nadmierna płaczliwość, trudności z uspokojeniem, drażliwość.
• Wyginanie się przy braniu na ręce, niechęć do przytulania.
• Opóźniony rozwój ruchowy (np. późne siadanie, raczkowanie, chodzenie).
• Unikanie leżenia na brzuchu, niechęć do zmian pozycji.
• Brak reakcji na bodźce lub reakcje nadmierne (np. na dźwięki, światło).

Przedszkolak (3-6 lat): Problemy z samoobsługą, zabawą i relacjami w grupie

• Problemy z samoobsługą (ubieranie się, zapinanie guzików, mycie zębów).
• Trudności z relacjami z rówieśnikami, unikanie zabaw grupowych.
• Agresja lub wycofanie w sytuacjach społecznych.
• Trudności z uczestnictwem w zabawach ruchowych na placu zabaw.
• Problemy z koncentracją podczas zajęć grupowych.
• Nadmierna ruchliwość lub apatia.

Dziecko w wieku szkolnym (7+ lat): Trudności z koncentracją na lekcji, pismem i organizacją

• Trudności w nauce, zwłaszcza z pisaniem, czytaniem i matematyką.
• Problemy z koncentracją na lekcjach, łatwe rozpraszanie się.
• Niechlujne pismo, trudności z utrzymaniem linii i odstępów.
• Niezdarność ruchowa, problemy na lekcjach WF, unikanie sportów.
• Problemy z organizacją pracy, planowaniem zadań, utrzymaniem porządku.
• Trudności z nawiązywaniem i utrzymywaniem relacji z rówieśnikami.

Zauważyłem te objawy co dalej? Twoje 3 pierwsze, najważniejsze kroki

Jeśli po przeczytaniu tej listy zauważyłaś lub zauważyłeś u swojego dziecka wiele z opisanych objawów, naturalne jest, że możesz czuć niepokój. Pamiętaj jednak, że to nie wyrok, a sygnał do działania. Oto moje wskazówki, co możesz zrobić w pierwszej kolejności.

Krok 1: Obserwuj i notuj kiedy zachowania naprawdę utrudniają funkcjonowanie?

Zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, kluczowa jest dokładna obserwacja. Niepokój powinna wzbudzić nie pojedyncza, sporadyczna cecha, ale grupa objawów, które są intensywne, częste i znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie dziecka w różnych środowiskach w domu, przedszkolu, szkole, na placu zabaw. Ważne jest, aby te zachowania negatywnie wpływały na jego rozwój emocjonalny, społeczny lub naukę. Spróbuj notować:

• Kiedy i w jakich sytuacjach pojawiają się niepokojące zachowania?
• Jak często się pojawiają?
• Jak długo trwają?
• Co je wywołuje (jakie bodźce)?
• Jak wpływają na codzienne życie dziecka i jego funkcjonowanie?

Krok 2: Zrozum, kogo szukać rola terapeuty integracji sensorycznej

Jeśli Twoje obserwacje potwierdzają, że objawy są uporczywe i utrudniają życie dziecka, następnym krokiem jest konsultacja ze specjalistą. Szukaj terapeuty integracji sensorycznej. To osoba, która ukończyła studia wyższe (np. pedagogika, psychologia, fizjoterapia) oraz specjalistyczny kurs lub studia podyplomowe z zakresu integracji sensorycznej. Terapeuta SI ma za zadanie przeprowadzić diagnozę, a następnie, jeśli to konieczne, zaplanować i prowadzić terapię, która pomoże dziecku lepiej przetwarzać bodźce.

Krok 3: Jak wygląda diagnoza i dlaczego nie należy się jej obawiać?

Diagnozę zaburzeń integracji sensorycznej przeprowadza wykwalifikowany terapeuta SI. Proces diagnostyczny jest zazwyczaj wieloetapowy i obejmuje szczegółowy wywiad z rodzicami (na podstawie Twoich notatek!), obserwację dziecka w swobodnej zabawie oraz przeprowadzenie standaryzowanych testów. Te testy to często specjalne zadania i zabawy, które pozwalają ocenić, jak dziecko reaguje na różne bodźce i jak radzi sobie z planowaniem ruchu. Nie należy obawiać się diagnozy. To nie wyrok, lecz klucz do zrozumienia potrzeb Twojego dziecka. Diagnoza dostarcza cennych informacji, które pomogą zaplanować odpowiednie wsparcie i terapię, aby Twoje dziecko mogło rozwijać się harmonijnie.

To nie wyrok, a wskazówka: Jak wczesne wsparcie pomaga dziecku odzyskać równowagę

Wczesne rozpoznanie i odpowiednie wsparcie mogą znacząco poprawić jakość życia dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej. Terapia SI to proces, który pomaga mózgowi dziecka nauczyć się efektywniej przetwarzać bodźce.

Czym terapia SI różni się od zwykłej zabawy?

Terapia integracji sensorycznej to często nazywana "naukową zabawą". Odbywa się w specjalnie wyposażonej sali, gdzie znajdują się różnorodne huśtawki, platformy, baseny z piłkami, sprzęty do wspinania i wiele innych pomocy. Choć dla dziecka wygląda to jak świetna zabawa, każde działanie terapeuty jest celowe i ma na celu dostarczanie dziecku odpowiednich, kontrolowanych bodźców sensorycznych. Celem jest poprawa organizacji w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, co przekłada się na lepsze funkcjonowanie w codziennym życiu, lepszą koordynację, koncentrację i samoregulację emocjonalną. Terapeuta obserwuje reakcje dziecka i dostosowuje aktywności tak, aby wspierać jego rozwój sensoryczny w optymalny sposób.

Przeczytaj również: Dysk sensoryczny dla dzieci: Sekret lepszej równowagi i koncentracji

Wspieranie rozwoju sensorycznego w domu proste i skuteczne pomysły

Wspieranie rozwoju sensorycznego nie musi ograniczać się tylko do gabinetu terapeuty. Wiele prostych i bezpiecznych aktywności możesz wprowadzić w domu, zawsze jednak konsultując je wcześniej ze specjalistą, aby upewnić się, że są odpowiednie dla Twojego dziecka:

• Zabawy z różnymi teksturami: Pozwól dziecku dotykać piasku, ryżu, fasoli, gąbek, materiałów o różnej fakturze.
• Aktywności ruchowe: Huśtanie się (nawet na kocu), turlanie, skakanie na trampolinie, wspinanie się na kanapę wszystko, co dostarcza bodźców przedsionkowych i proprioceptywnych.
• Masaże i mocne uciski: Jeśli dziecko tego potrzebuje, delikatne, ale stanowcze masaże lub "kanapki" z poduszek mogą pomóc w regulacji czucia głębokiego.
• Kąpiele sensoryczne: Dodaj do wody pianę, zabawki o różnej fakturze, a nawet barwniki spożywcze, aby stymulować różne zmysły.
• Czas na wyciszenie: Stwórz w domu kącik, gdzie dziecko może się schować, poczuć bezpiecznie i wyciszyć, jeśli jest przebodźcowane.